ميرزا محمد حيدر دوغلات
مقدمه 206
تاريخ رشيدى ( فارسي )
از اين برادر سو - فى ( صوفى ) نام داشته كه درباره او گفته شده كه « هوس تاج كرده ، » خود را سو - تان ( سلطان ) ناميد و به همين جهت سفيرى را به چين فرستاد . « 1 » همچنانكه خانان و اخلاف آنها به سقوط خود نزديك مىشدند ، قرغيزها شروع كردند به سرازير شدن به داخل اراضى سفلى آلتى شهر و مداخله - مستقيم - در امور حريف قبلى خود . اينان در مواردى از سوى روحانيون با نفوذ يا خواجگانى حمايت مىشدند كه با نفوذى سريع ، قدرت مطلق را در مملكت به دست آورده بودند ؛ اما در اينجا بدون كوشش براى پىگيرى تغييرات تدريجىاى كه وسايل استقرار اين حكام تازه را فراهم آورده كلامى توان گفت كه قبل از نيمه سده هفدهم ، روحانيون و معلمان تعليمات دينى ، به طورى كه در بالا گفته شد به چنان اقتدارى دست يافتند كه قدرت حكومت مملكت را سريعا در دست آنها قرار داد . استيلاى آنان نتيجه مستقيم تشويقى بود كه برخى از نسلهاى گذشته ، از خانان خرافاتى گرفته تا امرايى كه تمام مملكت را احاطه كرده بودند ، از ايشان به عمل مىآوردند و جاى تعجب نيست كه قدرتشان به عنوان يك طبقه ، مىتوانست افزايش يابد ، يا در صورت كاهش اقتدار رؤسايى كه در تركستان شرقى به صورت سلسلهاى عمل مىكردند ، آنان مىتوانستند از موقعيت سود جسته و حكومت خود را برقرار سازند . از سوى ديگر ، دودمان خواجگان و اولاد مشهور پيامبر غيرقابل تكذيب بوده و در نظر مسلمانان متعصب در مرتبهاى بالاتر از مرتبه خانان و سلاطينى قرار داشتند كه قدرتشان دنيايى بود . اين گروه ، مليت خاصى نداشتند ، اما طبقه يا انجمنى از پارسايان را تشكيل مىدادند كه هدف و نيت واحدى داشتند . آنان شارح شريعت اسلام ، و اولياى امور اجرايى ( به صورتى ) بلا منازع بوده و عاملان معجزات و شفادهندگان بيماران محسوب مىشدند و در اين زمينهها بر افكار تودههاى مردم تسلط يافته بودند . به گفته دكتر بللو « مزارات آنان تبديل به حرمهاى مقدسى شده بود كه داراى همه نوع كرامات محسوب مىشد . خانان سلسله ، پشت سر هم براى
--> ( 1 ) . همانجا ، ص 196 . اگر تاريخ فوق صحيح باشد ، اين صوفى نمىتواند همان شخصى باشد كه نام او در فهرست احمد رازى به عنوان پنجمين پسر رشيد ذكر گرديده ؛ زيرا گفته شده كه صوفى فهرست مذكور بلافاصله پس از پدر - يعنى اندكى بعد از 1566 - فوت شده است .